پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٥ - چالش هاى صلح - قلی پور منصوره
چالش هاى صلح
قلی پور منصوره
تقارن چهلمين سالگرد تأسيس مركز مطالعات عالى بين المللى و روز جهانى صلح بهانه اى بود تا اين مركز با همكارى مركز اطلاعات سازمان ملل متحد در تهران همايش و ميزگرد مشتركى را تحت عنوان »صلح و چالش هاى آن« برگزار كنند كه در اين همايش اساتيد دانشگاه تهران و تعدادى از پژوهشگران پيرامون ابعاد مختلف اين امر مهم و حياتى به طرح بحث و ايراد سخنرانى پرداختند.
محيط زيست، مطالعات صلح، خلع سلاح، توسعه و توسعه نيافتگى و زور و تروريسم ابعادى از مباحث مرتبط با صلح را در زواياى مختلف و ديدگاه هاى مطرح شده در اين همايش منعكس مى كرد.
***صلح و محيط زيست _ ميل به ادامه حيات قديمى ترين علقه انسان و گرايش به صلح از علقه هاى امروزى جامعه بشرىاست. ارتباط بين صلح و محيط زيست برآمده از عقلانيت جمعى و محصول روند توسعه اى جوامع توسعه يافته و در حال توسعه است. محيط زيست از جمله مفاهيمى است كه در چند سال اخير در حوزه شعور جمعى بين المللى وارد و تعين يافته و در آكادمى هاى غربى جاى شناخته شده اى براى خودش پيدا كرده و جزو ادبيات جديد بين المللى قرار گرفته است. اين مبحثىاست كه "باقر اسدى" پژوهشگر در ميزگرد " صلح و چالش هاى آن " به آن پرداخت و گفت: جامعه جهانى در سال ١٩٧٣ براى اولين بار در كنفرانس استكهلم به طور سامان يافته به مسأله محيط زيست پرداخت و سال هاى زيادى طول نكشيد تا به مفهوم توسعه پايدار رسيديم و مفاهيم توسعه، محيط زيست و صلح به هم وابسته و غيرقابل تفكيك شدند. وى جوهر، ارتباط بين صلح و محيط زيست را مشكلات محيط زيستى ناشى از عوامل طبيعى و سياست هاى انسانى در كمبود منابع مادى و نحوه بهره بردارى از آن دانست و افزود: اين مشكلات در زمينه افزايش دائم جمعيت و فشار متزايد بر منابع و بروز تنش بين جوامع انسانى در سطح ملى، منطقه اى و جهانى مطرح است و اين تعارض منافع بر سر دسترسى و محوريت منابع و توسعه آن است كه واجد بالقوه تنش سياسى و نهايتاً درگيرى خونين است. اين پژوهشگر خاطرنشان كرد كه پيدايش فقر و محروميت در دستيابى و دسترسى به منابع مى تواند به تنش سياسى و بحران هايى فراتر از آن منجر شود. وى سپس با اشاره به كنفرانس ارديبهشت ماه سال گذشته درخصوص صلح، گفتگو و محيط زيست و مباحث مطرح شده در اين اجلاس گفت: اگر محيط زيست مهم است ج كه هست ج حفظ و مديريت پايدار آن تنها در شرايط صلح امكان پذير است و در شرايط جنگى امكان حفظ و حراست از آن وجود ندارد؛ چه رسد به مديريت توسعه پايدار .
***مطالعات صلح و بايدها و نبايدها- موضوع صلح و جنگ از مباحث گسترده روابط بين الملل است كه تاكنون به طور شايسته و كامل به آن پرداخته شده است. اما موضوع تحقيقات صلح (Peace studies ) از مسائل جديدى است كه دكتر "محمدجعفر جواد" استاد دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران در اين ميزگرد از موضوعيت و دامنه و شمول آن پرسيد و سخن گفت. دكتر جواد با استفاده از رهيافت گالتونگ محقق مشهورنروژى در مسأله صلح چند پارامتر را درباره تحقيقات صلح مطرح كرد كه عبارتند از : ١- مطالعات صلح بايد با روش مسالمت جويانه باشد. ٢- تدريجى و انتقالى و سازنده باشد. ٣- با سه محور و رويكرد پيشگيرى، تشخيص و درمان پيگيرى شود. ٤- فرا رشته اى و براى تبيين آن از همه رشته ها استفاده شود. ٥- به صورت فراملى و فراتر از محدوده بين المللى به آن پرداخته شود. اين استاد دانشگاه تهران با بيان اين كه هيچ علمى نمىتواند صلح را به عنوان موضوع خود در انحصار قرار دهد، در باب فراملى بودن موضوع تحقيقات صلح افزود: اگرچه بحث مطالعات صلح از قاره اروپا و از اتفاقاتى چون جنگ هاى جهانى آغاز شد، ولى از آنجا كه بحث صلح با مسأله منازعه يا تعارض ارتباط دارد و اين تعارض ها در چند شكل و قالب: بين افراد، بين جوامع، بين دولت ها و ملت ها و بين مناطق و تمدن ها گسترده و فراگير است، بنابراين مطالعات صلح بايد به منزله يك مفهوم فراملى تلقى شود.
***مدرن سازى سلاح ها و مخاطرات صلح - خلع سلاح يكى از مهم ترين موضوعاتى است كه بايد در روابط بين الملل توجه بيشترى به آن شود. اين موضوع به عنوان يكى از مهم ترين وظايف سازمان ملل مطرح است و براى ايران نيز به دليل اينكه در مركز بحث هاى پروتكل الحاقى و ايجاد چرخه سوخت هسته اى قرارداد، مبحث بسيار مهمى تلقى مى شود. دكتر "سعيده لطفيان" بحث خود با عنوان "خلع سلاح و صلح" را با اين مقدمه آغاز كرد و با بيان اين كه يكى از راه هاى برقرارى صلح، تشكيل ارتش هاى قدرتمند و انباشت تسليحات و زرادخانه هاى مجهز به اسلحه هاى مرگبار است، افزايش شفافيت در روابط بين دولت ها را در جلوگيرى از توسعه سلاح هاى كشتار جمعى بسيار حائز اهميت دانست و بر تشويق كشورها براى توسل به راه هاىمسالمت آميز در راستاى حل اختلاف ها تأكيد كرد و صرف منابع براى حوزه هاى اقتصادى و عمرانى را فرصتى براىرسيدن به اين مقصود دانست. دكتر لطفيان در بخشى از سخنرانى خود در اين ميزگرد به برنامه ٧ كشور جهان براىمدرن سازى سلاح هاى كشتار جمعى اشاره و دستيابى به ١٣ هزار سلاح مرگبار هسته اى را تهديدى جدى براى زمين خواند و در ادامه با اشاره به تاريخچه فعاليت هاى كنترل تسليحات از سوى نهادهاى سازمان ملل و نيز موضوعات مطرح در كنفرانس خلع سلاح، مهم ترين مسأله روز را خلع سلاح كامل و بومى خواند گفت: در حال حاضر تأكيد روى سلاح هاى جديد كشتار جمعى از نوع ميكرو و سلاح هايى است كه قادر است فقط به يك گروه قومى خاص آسيب برساند. اين مسأله مثل روبرو شدن با داستانىتخيلى است ولى واقعيت اين است كه وجود دارد. با اين كه دوره جنگ سرد پايان يافته ولى بازار اسلحه رونق داشته و كشورهاى توليد كننده اسلحه، براى صدور به مناطقى از جهان همچنان به توليد اسلحه مشغول اند. اين استاد دانشكده حقوق دانشگاه تهران به رابطه نزديك بين تجارت الماس و اسلحه و مواد مخدر و اسلحه پرداخت و دو نوع انگيزه را براى ترغيب دولت هابه پايبندى نسبت به قراردادهاى كنترل تسليحات مطرح دانست: انگيزه هاى مثبت براى پيوستن به معاهده هاى بين المللى و انگيزه هاى منفى و مجازات هايى از قبيل تحريم ها. لطفيان افزود: با اين كه در زمينه خلع سلاح كامل، پيشرفت چندانى ملاحظه نمى شود ولى اميدواريم در آينده نزديك شاهد موفقيت جنبش هاى اجتماعى در اين زمينه باشيم.
*** صلح، هدف توسعه - نگرش هاى سنتى در مباحث توسعه و روابط بين الملل مانع از اين شده كه به طور اساسى به صلح و امنيت و توسعه در مقياس جهانى دست يابيم. دكتر "احمد موثقى" استاد دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران با بيان اين مطلب در ادامه ميزگرد، مبحث »رابطه بين صلح و توسعه« را پى گرفت و گفت: انحراف تخصيص منابع به هزينه هاى جنگ و تسليحات و وقوع جنگ هاى طولانى در كشورها، فرهنگ را دستخوش تغيير و خشونت را ترويج مى كند. وى با اشاره به كشته شدن حدود ١٥ ميليون نفر در جريان جنگ ها در فاصله سال هاى ١٩٥٠ تا ١٩٩٠ ، افزود: نگرش هاى سنتى به بحث توسعه كه هم اكنون در مطالعات توسعه مطرح مى شود، تأثير خودش را گذاشته و مورد توجه سازمان ملل قرار گرفته، اما از جنگ جهانىدوم به اين سو و پس از جنگ سرد، هنوز ادبيات توسعه بار ايدئولوژيكى داشته و با معيارهاى كمى مترادف شده و به تغييرات كيفى منجر نشده است. دكتر موثقى، كشور برزيل را نمونه اى از تجربه نگرش سنتى به بحث توسعه عنوان كرد كه عليرغم رشد اقتصادى، فقر و شكاف طبقاتى و بيكارى و تورم در آن روبه گسترش است و ادامه داد: در اين نگرش مسائلىهمچون به هم خوردن اكوسيستم، تخريب محيط زيست و تهديدهاى اجتماعى حل نشده باقى مى مانند. اين استاد دانشگاه تهران امنيت محورى و نابرابرى را از عوامل مهم مشترك در جنگ طلبى و توسعه نيافتگى مطرح كرد و گفت: كاپيتاليسم در جاهايى كه در چرخه توليد با تنگنا مواجه مى شود، به سمت خشونت و جنگ مى رود. جريان بنيادگرايى و جريان هاى افراطى در شرق هم از آب گل آلود ماهى مى گيرند و تهديدى مهم براى صلح و تشديد توسعه نيافتگى هستند. دكتر "موثقى " نتيجه گيرى كرد كه صلح با توسعه رابطه تنگاتنگى دارد و همانطور كه آزادى به عنوان يك ابزار در تحقق توسعه نقش ايفا مى كند، صلح بخشى از هدف توسعه است: ما با توسعه مى توانيم به صلح برسيم، همانطور كه با صلح و ثبات و امنيت . وى در پايان مبحث خود، چهار سطح را براى مطالعه آن قابل طرح دانست كه عبارتند از : ١- صلح و جنگ به صورت دو مفهوم در مقابل توسعه و توسعه نيافتگى ٢- رابطه انسان با جامعه ٣- رابطه انسان و طبيعت
٤- رابطه انسان با خداوند و آفريدگار.
*** زور و تروريسم و شرايط حفظ صلح - اما دكتر "بهرام مستقيمى" ديگر استاد دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران، تروريسم و جنگ را مترادف دانست و اين سؤال را مطرح كرد كه آيا حفظ صلح با كاربرد زور و تجويز جنگ امكان دارد؟ وى گفت: يك تلقى خاصى از تروريسم وجود دارد كه پديدارى روان شناختى است و بسته به زمان هاى مختلف مى تواند اشكال متعدد داشته باشد. اين پديده خصوصيات يك جنگ را دارد، پس ميشود از زور و جنگ براى مقابله با آن استفاده كرد و در اين صورت تكليف صلح و حفظ صلح به عنوان وظيفه سازمان ملل چه مى شود؟ اين استاد دانشگاه تهران با اشاره به اصول ١٢ گانه ترومن و اصل دوازدهم سازمان ملل و با اشاره به اينكه همه كشورهاى عضو سازمان مل آماده هستند كه از زور براى حفظ صلح استفاده كنند؛ پس بنيان حفظ صلح قوى تر از جنگ است، افزود: نمى توانيم كاربرد زور حتى براى حفظ صلح را انكار كنيم. اما مهم اين است كه با چه نيت و خصوصيتى؟ اين كاربرد بايد يك هدف و نيت خير داشته باشد. وى با تأكيد بر اين كه بايد تلاش شود انگيزه اقدامات زورمدارانه شناسايى شود، گفت: اگر اعمال زور براى يك هدف خاص و تحت شرايط خاصى صورت بگيرد، بايد با آن هدف تناسب داشته باشد و در واقع براى آخرين ابزار به كار برده و زمانى استفاده شود كه راه هاى ديگر طىو شرايط به گونه اى باشد كه چاره ديگرى وجود نداشته باشد. دكتر "مستقيمى" اظهار داشت كه رابطه غيرعادلانه دنيا دارد با زور و اجبار حفظ مى شود، بايد تلاش شود كه اين رابطه غيرعادلانه برطرف شود كه اين زمانى امكان پذير خواهد بود كه همه آزادى هاى خودشان را و عدالت مبتنى بر آزادى را بشناسند. او تأكيد كرد كه اين شرايط مى تواند انگيزه هسته هاى اوليه تروريسم را از بين برده و محيط مساعدى براى وجود صلح در ابعاد داخلى و بين المللى بوجود آورد.